ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿನ ಜನಸಾಮಾನ್ಯನ ಬೆಸುಗೆಯ ಕುರಿತು ಮಾಜಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ಜಸ್ಟೀಸ್ ರೋಹಿಂಟನ್ ಫಾಲಿ ನಾರಿಮನ್ ಅವರು ನೀಡಿದ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಉಪನ್ಯಾಸ ಇದು. ರಾಜ್‌ಕೋಟ್‌ನ ರಾಜಕುಮಾರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ದಿವಂಗತ ಶ್ರೀ ಮನ್ಸುಖ್‌ಭಾಯ್ ರೈಂದಾನಿ ಅವರ ಶತಮಾನೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಿ.ಎ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಮೃತ ಮಹೋತ್ಸವದ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭ, ೨೦೨೬ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೩ ರಂದು ಈ ಭಾಷಣವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಚುನಾವಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನದ ರಕ್ಷಣೆ ಕುರಿತು ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಚಿಂತನಶೀಲ ಹಾಗೂ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಭಾಷಣದ ಅನುವಾದ ನಿಮ್ಮ ಓದಿಗೆ.
ಇವತ್ತಿನ ವಿಷಯ ‘ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯ’. ನಾವು ನಮ್ಮನ್ನೇ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆ—ಯಾರು ಈ ಜನಸಾಮಾನ್ಯ? ಅದು ಆರ್ ಕೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್ ಅವರ ಕಾರ್ಟೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರುವ, ಸರ್ಕಾರದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಮೂಕನಾಗಿ ನೋಡುತ್ತಾ ಕೂರುವ ಸಾಮಾನ್ಯನೇ? ಅಥವಾ ಈ ದೇಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಜಾಗೃತ ಪ್ರಜೆಯೇ? ಖಂಡಿತ, ಈ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯನನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡುವಾಗ, ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯನ ಬಗ್ಗೆ ಏನಾದರೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ಮೊದಲು ನೋಡುವುದು ಮುಖ್ಯ. ನಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ಜಸ್ಟೀಸ್ ವಿವಿಯನ್ ಬೋಸ್ ಅವರು, 1952ರ ‘ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರ ವರ್ಸಸ್ ಅನ್ವಾರಿ ಸಾರ್ಕರ್’ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವು ಮುಕ್ತ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಇಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಗಾಗಿಯೇ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇನ್ನು ಈ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯಾರೆಂದು ಅವರು ಇನ್ನು ಎರಡು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದರು: 1951ರ ಎಸ್. ಕೃಷ್ಣನ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಓಡಾಡುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು 1956ರ ‘ಬಿ.ಡಿ. ಸಪ್ಲೈ’ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಷಾಯಿ, ಬೇಕರಿ ನಡೆಸುವವನು ಹಾಗೂ ಮೇಣದಬತ್ತಿ ತಯಾರಿಸುವವನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡಿದರು. ಆದರೆ ಇದು ಕೂಡ ನಮ್ಮನ್ನು ಬಹಳ ದೂರ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಹಾಗಾಗಿ ನಾವು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಈ ನಿಗೂಢ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಯಾರೆಂಬುದಕ್ಕೆ ನಮಗೆ ಒಂದು ಸುಳಿವು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಪೀಠಿಕೆಯು “ಭಾರತದ ಜನತೆಯಾದ ನಾವು” ಎಂಬುದರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಇಡೀ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ನಾವೇನು ಮಾಡುತ್ತೇವೆ? ಭಾರತವನ್ನು ಒಂದು ಸಾರ್ವಭೌಮ, ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಗಣರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಲು ಮತ್ತು ಅದರ ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಭದ್ರತೆ ಒದಗಿಸಲು ನಾವು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ್ದೇವೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಮಗೆ ಮೊದಲ ಸುಳಿವು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಂದರೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕ; ಇದರಲ್ಲಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಸೇರಿದ್ದೇವೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕರು ಯಾರು? ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರಿಸಲು ನಾವು ಮೊದಲು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೌರತ್ವದ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಐದನೇ ವಿಧಿಯನ್ನು (Article 5) ನೋಡಬೇಕು. 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15ರಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯಾರ ವಾಸಸ್ಥಾನವಿದ್ದಿತೋ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಳೆಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ (ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಜನಿಸಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಅವರ ತಂದೆ-ತಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದರೆ, ಅಥವಾ ಕಳೆದ 5 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಅವರನ್ನು 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15ರ ಸ್ಥಿತಿಯಂತೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು ಎಂದು ವಿಧಿ 5 ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.
ಇದಾದ ನಂತರ ಸಂವಿಧಾನದ 11ನೇ ವಿಧಿಯು, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕರಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾನೂನಿಗೆ ಬಿಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆ ಪ್ರಕಾರ ಸಂಸತ್ತು 1955ರ ಪೌರತ್ವ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಧಿ 5ರ ಅದೇ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು. ಅದು ವಾಸಸ್ಥಾನ, ಜನ್ಮಸ್ಥಳ, ಪೋಷಕರ ಜನ್ಮ ಅಂದರೆ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಇದರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಹೊಸ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿತು. ಸೇರಿಸಲಾದ ಕೆಲವು ವರ್ಗಗಳೆಂದರೆ ನೋಂದಣಿ (Registration); ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನೀವು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದವರಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದರೆ ನೋಂದಣಿ ಮೂಲಕ ಪ್ರಜೆಯಾಗಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ ನೀವು ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿದೇಶಿಯರಾಗಿದ್ದು, ಕಾಯ್ದೆ ಹೇಳಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ (Third Schedule) ನೀಡಿರುವ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದರೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ (Naturalization) ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೆ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಲೀನದ (Incorporation of territory) ಮೂಲಕವೂ ಪ್ರಜೆಯಾಗಲು ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಈ ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಯಾಗುವವನೇ ಭಾರತದ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ.
ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನ ಎಂದರೇನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಈಗ ನಾವು ಬರೋಣ. ಈ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಏಜೆಂಟರು ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ರಾಜರೂ ಕೂಡ ಇದ್ದೀರಿ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬರುವುದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ, ಅಂದರೆ 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15ಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಭಾರತದ ಶೇ. 60ರಷ್ಟು ಭೂಭಾಗವು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ‘ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ’ವಾಗಿತ್ತು. ಉಳಿದ ಶೇ. 40ರಷ್ಟು ಭಾಗವು ರಾಜ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿತ್ತು. ಈ ರಾಜರುಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಿರೀಟದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ (Paramountcy) ಒಳಪಟ್ಟು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. 1935ರಲ್ಲಿ ನಾವು ‘ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯ್ದೆ’ಯನ್ನು (Government of India Act 1935) ಹೊಂದಿದ್ದೆವು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಇದರಡಿ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಶಾಸಕಾಂಗಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರ ಅಥವಾ ಡೊಮಿನಿಯನ್ ಶಾಸಕಾಂಗಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದವು. ಆದರೆ, ಕೇವಲ ತೆರಿಗೆದಾರರು ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮೊತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆದಾಯವಿದ್ದವರು ಮಾತ್ರ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಲು ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆ ತರಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಶಾಸಕಾಂಗ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮಾಡುವ ಕಾನೂನುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಅವರ ವೀಟೋ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದರೂ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಟರು ಆ ಕಾನೂನು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಅದನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಹೀಗಾಗಿ ನಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಂತ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವುದೇ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ನಮ್ಮ ಬಳಿ ಇರಲಿಲ್ಲ.
ಆದರೆ 1947ರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ನಮಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿತು. ಅದುವೇ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾಯ್ದೆಯಾದ ‘ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ 1947’ (Indian Independence Act). ಇದರ 8ನೇ ವಿಧಿಯು ಈ ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ‘ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆ’ (Constituent Assembly) ಇರಬೇಕು ಮತ್ತು ಅದು ನಮಗೆ ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು. ನಮ್ಮ ಅದೃಷ್ಟಕ್ಕೆ, ಈ ಮಹಾಸಭೆಯಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಧೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿದ್ದರು. ಅವರು ಅತ್ಯಂತ ಅದ್ಭುತವಾದ ಈ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸುಮಾರು 3 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸುದೀರ್ಘ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸಿದರು. 22 ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು 395 ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಸಂವಿಧಾನವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ಸಮಗ್ರವಾದ ಸಂವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ 1950ರಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂತು. ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಸಂವಿಧಾನದ ಸ್ವರೂಪದ ಬಗ್ಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ತಿಳಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಹೇಳಿದಂತೆ ಇದು 22 ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವೂ ನಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.
ಮೊದಲ ಭಾಗವು ಭಾರತವು ‘ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ’ (Union of States) ಎಂದು ಸಾರುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸರ್ಕಾರವಿಲ್ಲ; ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲೂ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರವಿದೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಸರ್ಕಾರಗಳಿವೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಉದ್ದೇಶ. ಎರಡನೆಯದು ಪೌರತ್ವದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ, ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಈಗಾಗಲೇ 5ನೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಮೂರನೇ ಭಾಗವು ನಮ್ಮ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯವಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಸ್ಟೇಟ್ (ಪ್ರಭುತ್ವ) ಮತ್ತು ಸಹ ನಾಗರಿಕರ ವಿರುದ್ಧ ನಮಗೆ ದೊರೆತಿರುವ ‘ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು’ (Fundamental Rights) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಸ್ವಲ್ಪ ವಿವರವಾಗಿ ನಂತರ ಮಾತನಾಡುತ್ತೇನೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗವು ‘ರಾಜ್ಯನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳನ್ನು’ (Directive Principles of State Policy – DPSP) ಕುರಿತು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಈ ಇಡೀ ಭಾಗವನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿದ್ದ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಐರ್ಲೆಂಡಿನ ಸಂವಿಧಾನವು ಒಂದು ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಸಂವಿಧಾನವಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ನಾವು ಎರವಲು ಪಡೆದ ಈ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು, ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ 1891ರಲ್ಲಿ ಪೋಪ್ ಲಿಯೋ XIII (13ನೇ) ಅವರು ಬರೆದ ‘ರೇಷಮ್ ನೊವರಮ್’ (Rerum Novarum) ಎಂಬ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಈ ಪತ್ರವನ್ನು ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲಾ ಬಿಷಪ್‌ಗಳಿಗೆ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ‘ರೇಷಮ್ ನೊವರಮ್’ ಎಂದರೆ ಮೂಲಭೂತವಾದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆ ಎಂದರ್ಥ. ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಬಡವರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಕಲ್ಯಾಣದತ್ತ ತನ್ನ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇದರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಸಮಾಜವಾದದ ನೀಲನಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ತರಲಾಗಿದೆ.
1976ರಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾದ 4ನೇ ‘ಎ’ (Part IV-A) ಭಾಗವು ‘ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು’ (Fundamental Duties) ಕುರಿತು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಕೂಡ ಬಹಳ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇವುಗಳು ಸರ್ಕಾರದ ರಕ್ಷಣೆಗಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಇಡೀ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ನಾವು ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ದೇಶದ ಪ್ರಜೆಗಳಾಗಿ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಪರಸ್ಪರ ಪಾಲಿಸಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಇದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ನಾವು ಮುಂದೆ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡೋಣ. 5ನೇ ಭಾಗವು ಸರ್ಕಾರದ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದಂತೆ ಅಲ್ಲದೆ, ಚುನಾಯಿತ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ‘ಕಾರ್ಯಾಂಗದ’ (Executive) ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸದನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಚುನಾಯಿತ ‘ಶಾಸಕಾಂಗದ’ (Legislature) ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ (ಲೋಕಸಭೆ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸಭೆ). ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ (Supreme Court) ಹೇಗಿರಬೇಕು, ಅದರ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ನೇಮಕಾತಿ ಮತ್ತು ವಜಾ ಹೇಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಏನು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. 6ನೇ ಭಾಗವು ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ನೇತೃತ್ವದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ, ಒಂದೇ ಅಥವಾ ಎರಡು ಸದನಗಳಿರುವ ಶಾಸಕಾಂಗ, ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲಾ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. 7ನೇ ಭಾಗವನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಈಗ ಯಾವುದೇ ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲ. 8ನೇ ಭಾಗವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ (Union Territories) ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ; ಇವು ರಾಜ್ಯಗಳೂ ಅಲ್ಲ ಅಥವಾ ಒಕ್ಕೂಟವೂ ಅಲ್ಲ, ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆ.
ಅದರ ನಂತರ ಬರುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ 9ನೇ ಭಾಗ; ಇದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಟ್ಟದ ಆಡಳಿತವನ್ನು (Governance at rural level) ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಿಗೆ ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ‘ಪುರಸಭೆಗಳು’ (Municipalities), ನಂತರ ಗ್ರಾಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ‘ಪಂಚಾಯತ್‌ಗಳು’ ಮತ್ತು ‘ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು’ ಬರುತ್ತವೆ. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು ಹೇಗೆ ನಡೆಯಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಆಡಳಿತ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. 10ನೇ ಭಾಗವು ‘ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು’ (Scheduled Areas) ಕುರಿತಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ 5 ಮತ್ತು 6ನೇ ಅನುಸೂಚಿಗಳ (Schedules) ನಿಯಮಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 11ನೇ ಭಾಗವು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಂಬಂಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ (Legislative relations) ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಹುದು, ಯಾವ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯಗಳು ಕಾನೂನು ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಅಧಿಕಾರಗಳು (Residuary jurisdiction) ಯಾರ ಬಳಿ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವಿನ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಇದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. 12ನೇ ಭಾಗವು ಹಣಕಾಸು, ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಮತ್ತು ಆಸ್ತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ (Finance, contracts and property) ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ತೆರಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ವಿಧಿಸುವುದು, ಹೇಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದು, ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಹಣವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವುದು, ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಕ್ಕೂಟ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳು ಹೇಗೆ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ.
13ನೇ ಭಾಗವು ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಗ್ರತೆಯ ಬಗ್ಗೆ (Economic unity of the nation) ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ದೇಶದ ಒಳಗೆ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಚಾರದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೇಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. 14ನೇ ಭಾಗವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸೇವೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದಲೇ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡಬೇಕಾದ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಗಳು ಕೇಂದ್ರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಇತ್ತೀಚಿನ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ 15ನೇ ಭಾಗವು ಭಾರತದ ‘ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗದ’ (Election Commission) ಕುರಿತಾಗಿದೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೃದಯಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಬರುವ 326ನೇ ವಿಧಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವಯಸ್ಕ ಪ್ರಜೆಗೂ ಒಂದೇ ಒಂದು ಮತದ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಮತದಾನದ ವಯಸ್ಸು 21 ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ 1988ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು 18 ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ನಾವು ಮುಂದೆ ಚರ್ಚೆ ಮಾಡೋಣ.
15ನೇ ಭಾಗದ ನಂತರ ಬರುವುದು 16ನೇ ಭಾಗ. ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ (Social justice) ಮತ್ತು ಜನಸಾಮಾನ್ಯನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ (SC) ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದವರಿಗೆ (ST) ಕಡ್ಡಾಯ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಡ್ಡಾಯ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಸಿಗಬೇಕಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಅನುಪಾತದ ಮೀಸಲಾತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಯವರು ಸುಮಾರು ಶೇ. 15ರಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದವರು ಶೇ. 7.5ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಾಗೂ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಶೇ. 22ರಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಮೀಸಲಾಗಿವೆ. ಇದು ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ನಾವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಮಹತ್ವದ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದ್ದು, ಮೂಲತಃ 10 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಇದಾದ ನಂತರ ಬರುವ 17, 18, 19ನೇ ಭಾಗಗಳು ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ (Emergency provisions) ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ 20ನೇ ಭಾಗವು ಸಂವಿಧಾನದ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ (Amendment) ಕುರಿತಾಗಿದೆ. ಅಮೆರಿಕ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮುಂತಾದ ದೇಶಗಳ ಸಂವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವುದು ತುಸು ಸುಲಭ ಎಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ 22ನೇ ಭಾಗವು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದನ್ನು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾಯ್ದೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು ಮಾತ್ರ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕಾಯ್ದೆಗಳನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವಾಗ, ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು ಎಂಬುದು ನನಗೆ ಕಾನೂನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಆಶ್ಚರ್ಯ ತರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶವೇನೆಂದರೆ, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಾಯ್ದೆಗಳು ನಮ್ಮ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆ ಎರಡು ಕಾಯ್ದೆಗಳೆಂದರೆ ‘ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾಯ್ದೆ’ ಮತ್ತು ‘ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಕಾಯ್ದೆ’.
ಈಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ಮಹತ್ವದ ಪೀಠಿಕೆಗೆ (Preamble) ವಾಪಸ್ ಬರೋಣ. ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಮೊದಲು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪದವೆಂದರೆ ‘ಸಾರ್ವಭೌಮ’ (Sovereign). ಸಾರ್ವಭೌಮ ಎಂದರೆ ನಾವು ಬ್ರಿಟಿಷರ ನೊಗದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮುಕ್ತರಾಗಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ನಾವೇ ನಮ್ಮ ಒಡೆಯರು ಎಂದರ್ಥ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸಾರ್ವಭೌಮ’ ಎಂಬ ಪದದ ಮಹತ್ವ ಅಗಾಧವಾದುದು. ಮೂಲತಃ ನಮ್ಮ ದೇಶವನ್ನು ‘ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಗಣರಾಜ್ಯ’ (Democratic Republic) ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ 42ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ‘ಜಾತ್ಯತೀತ’ (Secular) ಮತ್ತು ‘ಸಮಾಜವಾದಿ’ (Socialist) ಎಂಬ ಎರಡು ಹೊಸ ಪದಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ನಮ್ಮ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳಿಂದ ನಾವು ಮೊದಲೇ ಜಾತ್ಯತೀತವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೆವು ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳ ಮೂಲಕ ಸಮಾಜವಾದಿಯಾಗಿಯೇ ಇದ್ದೆವು. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಎರಡು ಹೊಸ ಪದಗಳು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಅಡಗಿದ್ದ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆಯಷ್ಟೇ. ನಾವು ನಮ್ಮ ಸರ್ಕಾರಗಳನ್ನು ನಾವೇ ಮತದಾನದ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇವೆ ಮತ್ತು ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅವರನ್ನು ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸುತ್ತೇವೆ, ಅದಕ್ಕೇ ನಾವು ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನಮ್ಮ ದೇಶವನ್ನು ಯಾವುದೇ ರಾಜ ಅಥವಾ ರಾಣಿ ಆಳುತ್ತಿಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಚುನಾಯಿತ ರಾಷ್ಟ್ರಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅದಕ್ಕೇ ನಾವು ಗಣರಾಜ್ಯ (Republic) ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇವೆ.
ಈ ಮಹತ್ವದ ಪದಗಳ ನಂತರ ಬರುವ ಸಾಲುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ: “ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಲು…” ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ‘ಎಲ್ಲಾ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತೇನೆ. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ರಾಜಕೀಯ ನ್ಯಾಯದ (Political justice) ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡೋಣ. ಒಂದು ಲೇಖನಿಯ ಏಟಿಗೆ, ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನವು ದೇಶದ ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯನು ವಯಸ್ಕನಾದ ತಕ್ಷಣ ಮತದಾರನಾದನು ಮತ್ತು ತನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ತಾನೇ ಮತದಾನದ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಶುರುಮಾಡಿದನು. ಇದರೊಂದಿಗೆ, ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯನ ಈ ಮತವು ಸರಿಯಾದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ನಿಜವಾದ ರೂಪ ತಾಳುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು 15ನೇ ಭಾಗವು ನಮಗೆ ‘ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವನ್ನು’ (Election Commission) ನೀಡಿದೆ. ಮೂಲತಃ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು (CEC) ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸಂಸತ್ತು ಮಾಡುವ ಕಾನೂನಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ಅವರನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ನೇರವಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿ. ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತಂದು ಇಬ್ಬರು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದರಿಂದ ಇಂದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಆಯುಕ್ತರಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರಿಗೆ 5 ವರ್ಷಗಳ ನಿಗದಿತ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸುವಂತೆಯೇ ‘ಮಹಾಭಿಯೋಗ’ (Impeachment) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಅವರನ್ನು ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯ. ಅಂದರೆ ಸಂಸತ್ತಿನ ಎರಡೂ ಸದನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದು ಮತಹಾಕುವವರ ಮೂರನೆಯ ಎರಡರಷ್ಟು ಬಹುಮತ (Two-third majority) ಇದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿರುವ ದೊಡ್ಡ ತೊಂದರೆಯೇನೆಂದರೆ, ಅವರ ನೇಮಕಾತಿಯು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವ ಸರ್ಕಾರದ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೆ, ಈ ವಜಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಅವರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಲಿ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಧೋರಣೆಗಾಗಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ನಾವು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಮೊದಲ ದೊಡ್ಡ ಗೊಂದಲವಾಗಿದೆ.
ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಜೊತೆ ಇರುವ ಇಬ್ಬರು ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರನ್ನು ಕೂಡ ಸರ್ಕಾರದವರೇ ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಅವರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಅಂದರೆ 2023ರ ‘ಅನೂಪ್ ಬರ್ನ್ವಾಲ್ ವರ್ಸಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಸಂವಿಧಾನ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದು ಇಷ್ಟು ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ವಿಧಿ 324ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಇತರ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಕುರಿತು ಸಂಸತ್ತು ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಮಾಡಿಲ್ಲದಿರುವುದನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿತು. ಸಿಬಿಐ ನಿರ್ದೇಶಕರನ್ನು ನೇಮಿಸುವ ‘ದೆಹಲಿ ವಿಶೇಷ ಪೊಲೀಸ್ ಸ್ಥಾಪನಾ ಕಾಯ್ದೆ’ಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 4A ಮಾದರಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಏಕೆ ಅನುಸರಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಸಲಹೆ ನೀಡಿತು. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಧಾನಿ, ಲೋಕಸಭೆಯ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು (CJI) ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಕೊಲಿಜಿಯಂ ಸಮಿತಿಯು ಸ್ವತಂತ್ರ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಸೂಚಿಸಿತು. ಆದರೆ ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಸತ್ತು ಏನು ಮಾಡಿತು ಗೊತ್ತೇ? ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ! ಸಂಸತ್ತು 2023ರಲ್ಲೇ ತರಾತುರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಕಾನೂನನ್ನು ಜಮಾ ಮಾಡಿತು. ಆ ಸಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಜೆಐ ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರಧಾನಿಯವರೇ ನೇಮಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಸಚಿವರನ್ನು ನಂ.2 ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ನಾವು ಮತ್ತೆ ಮೊದಲಿನ ಹಂತಕ್ಕೇ ಬಂದು ನಿಂತುಕೊಂಡೆವು!
ದುರದೃಷ್ಟಕರ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ಈ ವಿಷಯವು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಬಂದಾಗ ಇಬ್ಬರು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳು ಭಿನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಈ ಕಾನೂನು ಸರಿಯೇ ಅಥವಾ ತಪ್ಪೇ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಐವರು ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಗಳ ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಮಧ್ಯೆ, ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಅಧಿಕಾರ ಮಾತ್ರ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇಂದಿನ ಸರ್ಕಾರದ ಕೈಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಇಂತಹ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ನಾವು ಬಹಳ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬರೋಬ್ಬರಿ 90 ಲಕ್ಷ (9 million) ಮತದಾರರನ್ನು ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ (Disenfranchise) ಎಂಬ ಬೆಚ್ಚಿಬೀಳಿಸುವ ಸಂಗತಿ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗೂ ತಿಳಿದಿದೆ! ಹೀಗೆ 90 ಲಕ್ಷ ಮತದಾರರ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಚುನಾವಣೆ ನಡೆಯುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವಷ್ಟು ಬಲವಾದ ಹೆಜ್ಜೆಯನ್ನು ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕೂಡ ತಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನೋವಿನ ಸಂಗತಿ. ಮತದಾರರ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟವರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 22 ಲಕ್ಷ ಮತದಾರರು ಮಾತ್ರ ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಉಳಿದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಬಡಜನರಿಗೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರುವ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಅವಕಾಶವಿರಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಅವರು ಅದನ್ನು ಮೌನವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಆ 22 ಲಕ್ಷ ಜನರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 1 ಲಕ್ಷ ಮತದಾರರ ಅರ್ಜಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿಚಾರಣೆಗೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಶೇ. 93ರಷ್ಟು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪು ಮತದಾರರ ಪರವಾಗಿಯೇ ಬಂತು!
ಒಮ್ಮೆ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ! ಸರ್ಕಾರದ ಆಶಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು, ಭಾರತದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಜೆಯೊಬ್ಬನ ಮತದಾನದ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕನ್ನು ಇಷ್ಟು ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಹೇಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಅದು ಅಂದಿನ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕುರುಳಿಸಿ ಮತ್ತೊಂದು ಸರ್ಕಾರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಇವತ್ತು ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಇಂತಹ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಳವಳಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮುಖ್ಯ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು (ಇತರ ಇಬ್ಬರು ಆಯುಕ್ತರು) ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಬರೋಬ್ಬರಿ 14 ಬಾರಿ ತಮ್ಮ ವಿರೋಧವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ‘ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್’ ಪತ್ರಿಕೆಯ ತನಿಖೆಯಿಂದ ಬಯಲಾಗಿದೆ! ಹೊಸ ಕಾಯ್ದೆಯ ಸೆಕ್ಷನ್ 18ರ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುಮತದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತೀರ್ಮಾನ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಅವರು ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರೂ ಕೂಡ ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದಲೇ ನೇಮಕಗೊಂಡವರಾಗಿದ್ದರು. ಇವತ್ತಿನ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಆ ಮೂವರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ದ್ರೋಹ ಎಸಗುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ರಾಜಿ ಸಂಧಾನಗಳು ನಡೆದಿವೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯ ನಮೂನೆ-6 (Form 6) ಗೆ ಮರಳುವುದಾಗಿ ಅವರು ಈಗ ಜಂಟಿ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಹಾಗಾಗಿ ನಾನು ಇವತ್ತು ಎತ್ತಲು ಬಯಸುವ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವೆಂದರೆ—ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ನಮ್ಮ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೃದಯವಾಗಿರುವ ‘ಮತದಾನದ ಹಕ್ಕು’ ಇಂದು ತೀವ್ರ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿದೆ. ನಾನು ಹಿಂದೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ನಮ್ಮ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತಕ್ಷಣವೇ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಈ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾನು ಆಶಿಸುತ್ತೇನೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅಥವಾ ವೈಫಲ್ಯಗೊಳ್ಳುವ ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗವನ್ನು ನಾವು ಹೊಂದಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಆಘಾತಕಾರಿ. ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಎದ್ದು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಮೊದಲ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಈ ಚುನಾವಣಾ ಆಯುಕ್ತರ ನೇಮಕಾತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ. ಪ್ರಧಾನಿ, ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು (ಅಥವಾ ಅವರ ನಾಮನಿರ್ದೇಶಿತರನ್ನು) ಒಳಗೊಂಡ ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕವೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಸಂವಿಧಾನ ಪೀಠವು ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ತೀರ್ಪು ನೀಡಬೇಕು. ಮತಗಳು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಚಲಾವಣೆಯಾಗಬೇಕೋ ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಇದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಎಷ್ಟು ಬೇಗ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಅಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯದು.
ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಸಿ, ಈಗ ನಾವು ‘ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ’ (Social justice) ಕಡೆಗೆ ಹೋಗೋಣ. ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಸಾಧನೆ ಹೇಗಿದೆ? ಇದು ಮಿಶ್ರಫಲವಾಗಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ 17ನೇ ವಿಧಿಯು ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ 1989ರ ‘ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡಗಳ ದೌರ್ಜನ್ಯ ತಡೆ ಕಾಯ್ದೆ’ಯು (SC/ST Act) ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುವುದನ್ನು ಗಂಭೀರ ಅಪರಾಧವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ , ಗಾಂಧಿ ಮುಂತಾದವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಬಹುಪಾಲು ಕಾಲ ಯಾವುದರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ್ದರೋ, ಆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಎಂಬ ಹೇಯ ಕಳಂಕವನ್ನು ಒಂದೇ ಬತ್ತಳಿಕೆಯ ಹೊಡೆತದಲ್ಲಿ ಸಂವಿಧಾನವು ಕಾನೂನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ತೊಡೆದುಹಾಕಿತು. ಕಾಗದದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, 17ನೇ ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ಮೂಲಕ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಯಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 25(2)(b) ವಿಧಿಯ ಮೂಲಕ ಜಾತಿ, ಲಿಂಗ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಾ ಹಿಂದುಗಳಿಗೆ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸಾಂವಿಧಾನಿಕವಾಗಿ ದಲಿತರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಇದು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ನಮ್ಮ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಒಂದು ಮಹಾನ್ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ.
ಇದರ ಹೊರತಾಗಿ, ಶತಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ತುಳಿತಕ್ಕೊಳಗಾಗಿರುವ ಜನರನ್ನು ಆ ಕಂದಕದಿಂದ ಮೇಲತ್ತಲು ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಮೀಸಲಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಶೋಷಕ ವರ್ಗದೊಂದಿಗೆ ಸರಿಸಮಾನವಾಗಿ ಅವರು ನಿಲ್ಲುವಂತಾಗಲು ಈ ಮೀಸಲಾತಿಗಳು ನೆರವಾಯಿತು. 330ನೇ ವಿಧಿಯಡಿ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಶಾಸಕಾಂಗಗಳಲ್ಲಿ (ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆಗಳು) ಅವರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಧ್ವನಿ ಸಿಗುವಂತೆ ಕಡ್ಡಾಯ ಮೀಸಲಾತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಯವರು ಶೇ. 15ರಷ್ಟು ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಪಂಗಡದವರು ಶೇ. 7.5ರಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಒಟ್ಟು ಶೇ. 22.5ರಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಗಳು ಇವರಿಗಾಗಿಯೇ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ನಾವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೂಲತಃ 10 ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳ ಮೂಲಕ ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ.
ಈಗ ನಾವು ನಮ್ಮ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ 15ನೇ ವಿಧಿಯ ಕಡೆಗೆ ಹೋಗೋಣ. 15(1)ನೇ ವಿಧಿಯು ಧರ್ಮ, ಜಾತಿ, ಜನ್ಮಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ಲಿಂಗದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಜೆಯ ವಿರುದ್ಧ ತಾರತಮ್ಯ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇನ್ನು 15(2)ನೇ ವಿಧಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ನಿಬಂಧನೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಾವಿಗಳು, ಕೆರೆಗಳು, ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು; ಯಾವುದೇ ಪ್ರಜೆಯನ್ನು ಈ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಂದ ವಂಚಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸರ್ಕಾರದ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಬಂಧವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಹೋಟೆಲ್‌ಗಳು, ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು, ಮನರಂಜನಾ ಸ್ಥಳಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಮುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಖಾಸಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೂ ಸಹ ಧರ್ಮ ಅಥವಾ ಜಾತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಯಾರನ್ನೂ ಇಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕುವಂತಿಲ್ಲ. ಇದು ಸಂವಿಧಾನವು ತಂದ ಮಹಾನ್ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿದೆ.
15(3)ನೇ ವಿಧಿಯು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ತುಳಿತಕ್ಕೊಳಗಾಗಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರವು ವಿಶೇಷ ಕಾನೂನುಗಳು ಹಾಗೂ ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಗೆ ತರಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಲಸಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸಗಳು ಆಗಬೇಕಿದೆ. ಇನ್ನು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಸೇರಿಸಲಾದ 15(4)ನೇ ವಿಧಿಯು, ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗದವರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಎಸ್‌ಸಿ/ಎಸ್‌ಟಿ ಸಮುದಾಯದವರಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಮೂಲಕ ವಿಶೇಷ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಬಹಳ ತಡವಾಗಿ 2005ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ 93ನೇ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ 15(5)ನೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಡಿ ಎಸ್‌ಸಿ, ಎಸ್‌ಟಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗದವರಿಗೆ ಸರ್ಕಾರದ ಅನುದಾನ ಪಡೆಯುವ ಅಥವಾ ಪಡೆಯದ ಖಾಸಗಿ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲೂ ಮೀಸಲಾತಿ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗದವರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಟ್ಟವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸಿತು. ಇದು ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಂದಾಗಿ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದೆ.
ಈಗ ನಾವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯೋಗದ (Public employment) ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುವ 16ನೇ ವಿಧಿಯ ಕಡೆಗೆ ಬರೋಣ. ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಉದ್ಯೋಗ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯೋಗವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕುರಿತು 1993ರಲ್ಲಿ ‘ಇಂದ್ರಾ ಸಾಹ್ನಿ ವರ್ಸಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ’ ಎಂಬ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತೀರ್ಪು ಬಂತು. ಒಂಭತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಪೀಠ ನೀಡಿರುವ ಈ ತೀರ್ಪು ಒಮ್ಮತದಿಂದ ಕಾನೂನನ್ನು ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಿತು. 1980ರ ಮಂಡಲ್ ಆಯೋಗದ (Mandal Commission) ವರದಿಯನ್ನು ಈ ತೀರ್ಪು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿತು. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಎಸ್‌ಸಿ ಮತ್ತು ಎಸ್‌ಟಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮೀಸಲಾತಿ ಇತ್ತು (ಇದು ಗರಿಷ್ಠ ಶೇ. 22ರಷ್ಟಿತ್ತು). ಮಂಡಲ್ ಆಯೋಗದ ವರದಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇತರೆ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗದವರಿಗೆ (OBC) ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಶೇ. 27ರಷ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.
ಈ ತೀರ್ಪು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಮುನ್ನೆಲೆಗೆ ತಂದಿತು: ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಒಟ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿಯು ಶೇ. 50ರ ಮಿತಿಯನ್ನು (50% cap) ಮೀರುವಂತಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತವಾದ ಮಿತಿಯೊಂದನ್ನು ಇದು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿತು. ಎರಡನೆಯದಾಗಿ, ಬಡ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ (Promotions) ಯಾವುದೇ ಮೀಸಲಾತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು. ಆದರೆ, ಇಂದ್ರಾ ಸಾಹ್ನಿ ತೀರ್ಪು ಬಂದ ತಕ್ಷಣವೇ, ಅಂದರೆ 1995ರಲ್ಲಿ 77ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ 16(4)(A) ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬಡ್ತಿಗಳಲ್ಲೂ ಮೀಸಲಾತಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ 16(4)(B) ವಿಧಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭರ್ತಿಯಾಗದೆ ಉಳಿದ ಖಾಲಿ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವಾಗ (Carry forward seats) ಶೇ. 50ರ ಮಿತಿಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಶೇ. 100ರವರೆಗೆ ಭರ್ತಿ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ತರಲಾಯಿತು. ಹೇಗಾದರೂ ಸಂಸತ್ತು ತನ್ನ ಸಂವಿಧಾನಾತ್ಮಕ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ 16(4)(B) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶೇ. 50ರ ಮಿತಿಯನ್ನು ತತ್ವಬದ್ಧವಾಗಿ ಮಾನ್ಯ ಮಾಡಿತು.
ಈ ಎಲ್ಲಾ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ನಾವು ಸಂವಿಧಾನದ 46ನೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿರುವ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವದ (Directive Principle) ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕು. 37ನೇ ವಿಧಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಇದು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ. 46ನೇ ವಿಧಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಮಾಜದ ‘ಬಲಹೀನ ವರ್ಗಗಳ’ (Weaker sections) ಕಲ್ಯಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಎಲ್ಲಾ ವಿಧಿಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬಲಹೀನ ವರ್ಗಗಳು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಎಸ್‌ಸಿ, ಎಸ್‌ಟಿ, ಒಬಿಸಿಗಳು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಂಚಿಗೆ ಸರಿದಿರುವ ಹಾಗೂ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ನೊಂದಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಇತರ ವಂಚಿತರೂ ಸಹ ಇದರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಅಂತಹವರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರವು ವಿಶೇಷ ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ಕಾಪಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಯಾವುದೇ ಶೋಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಇದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತುಳಿತಕ್ಕೊಳಗಾದ ಬಡ ಪ್ರಜೆಗಳ ಮೇಲೆ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರಿವೆ.
ಇದಲ್ಲದೆ, ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಮತ್ತೊಂದು ಬದಲಾವಣೆ ಆಯಿತು. ಮೂಲತಃ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವವಾಗಿದ್ದ 45ನೇ ವಿಧಿಯು, 6ರಿಂದ 14 ವರ್ಷದ ವಯಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳಿಗೂ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕಿನ್ನೂ ಬಲವಾದ ಕಾನೂನು ರೂಪುಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ತದನಂತರ ಒಂದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ಸಂಭವಿಸಿತು—ಆ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವವನ್ನೇ ನೇರವಾಗಿ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಬಲವಾದ ‘ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿ’ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು, ಅದೇ 21A ವಿಧಿ! ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, 2009ರ ಶಿಕ್ಷಣ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆಯ (RTE Act) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಇಂದು 6 ರಿಂದ 14 ವರ್ಷದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಗುವಿಗೂ ಉಚಿತ ಮತ್ತು ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುವುದು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ಶಿಕ್ಷಕರ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಅನುಪಾತವನ್ನು (Teacher-student ratio) ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ 3 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲಾವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ದೇಶದ ಎಲ್ಲಾ ಮಕ್ಕಳು ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಾಗಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಉಚಿತ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಕಡ್ಡಾಯವೂ ಆಗಿದೆ.
ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, 1947ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶೇ. 12ರಷ್ಟಿದ್ದ ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ಇಂದು ಅಂದಾಜು ಶೇ. 80ಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ! ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ನಾವು ಸಾಕ್ಷರತೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಸಾಕ್ಷರತೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಾಗ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದ ಈ ಭಾಗವು ಸ್ವಲ್ಪ ತಡವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ನಮ್ಮ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅನಕ್ಷರತೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮಾಯವಾಗಬೇಕು, ಆಗ ಮಾತ್ರ ಜನರು ತಾವು ಯಾವ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಓದಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಅವರನ್ನು ಮತದಾನದ ಮೂಲಕ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಸಬಹುದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ 21A ವಿಧಿಯು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ.
ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಕುರಿತು ಚರ್ಚಿಸಿದ ನಂತರ, ಈಗ ನಾವು ‘ಆರ್ಥಿಕ ನ್ಯಾಯದ’ (Economic justice) ಕಡೆಗೆ ಸಾಗೋಣ. ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಾವು ಮಾತನಾಡಿದ ಮೂರನೇ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಆರ್ಥಿಕ ನ್ಯಾಯ. ಪೋಪ್ ಲಿಯೋ XIII ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪತ್ರದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ 39ನೇ ವಿಧಿಯು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ಎರವಲು ಪಡೆಯಲಾಗಿದ್ದು , 39(a) ವಿಧಿಯು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸಮಾನವಾದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು (Adequate means of livelihood) ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ‘ನರೇಗಾ’ (MGNREGA – ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತ್ರಿ ಕಾಯ್ದೆ) ಯೋಜನೆಯನ್ನು ತರಲಾಯಿತು, ಇದನ್ನು ಈಗ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮನರೆಗಾ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚಿನ ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ ಕಾಯ್ದೆಗಳ ನಡುವಿನ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ: ನರೇಗಾದಡಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಬಡ ವ್ಯಕ್ತಿ ಬಂದು ತನಗೆ ಕೆಲಸ ಬೇಕು ಮತ್ತು ದಿನಗೂಲಿ ಬೇಕು ಎಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ವಿಕಸಿತ ಭಾರತ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಯಾವುದಾದರೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಯೋಜನೆ ಅಥವಾ ಕೆಲಸವಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗದಾತರಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಅವಶ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಸಾಧ್ಯ. ಇದು ಎರಡರ ನಡುವಿನ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ.
38(2)ನೇ ವಿಧಿಯು ಆದಾಯದ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇದು ಎಂದಾದರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಾಕಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಯೋ ಇಲ್ಲವೋ ನನಗನಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಜನರನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಎಳೆಯುವುದಕ್ಕಿಂತ, ಬಡವರನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತುವುದು (Push people up) ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಪ್ರಮುಖವಾದ 39(b) ಮತ್ತು (39(c) ವಿಧಿಗಳು ಸಮಾಜದ ಭೌತಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯರ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ (Common good) ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಮತ್ತು ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಜನರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗದಂತೆ (Concentration of wealth) ತಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ. 39(d) ವಿಧಿಯು ಪುರುಷರು ಹಾಗೂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ‘ಸಮಾನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ವೇತನ’ (Equal pay for equal work) ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಂದಿಗೂ ಕೇವಲ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲು ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರು ಕಾನೂನುಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕಿದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಗತಿಯಾಗಿದೆಯಾದರೂ, ಇನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸಗಳು ಆಗಬೇಕಿದೆ.
41ರಿಂದ 43ರವರೆಗಿನ ವಿಧಿಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಬದುಕಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಕೂಲಿ (Living wage) ಸಿಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ರಾಜ್ಯವು ಕೆಲಸ ಒದಗಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗ ತಾಂಡವವಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಸರ್ಕಾರವು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಕೆಲಸ ನೀಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವವಷ್ಟೇ ಹೊರತು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಲ್ಲ! ಇಂತಹ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಿವೆ. 2019ರಲ್ಲಿ ತರಲಾದ 103ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಹೊಸದಾಗಿ 15(6) ಮತ್ತು 16(6) ವಿಧಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ, ಕೇವಲ ಆರ್ಥಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳ (Economic criteria) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ—ಅಂದರೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆದಾಯ ಮಿತಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯವಿರುವ ಬಡವರಿಗೆ ಶೇ. 10ರಷ್ಟು ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಆರ್ಥಿಕ ಮೀಸಲಾತಿಯು ಎಸ್‌ಸಿ, ಎಸ್‌ಟಿ ಅಥವಾ ಇತರ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯಗಳ ಬಡವರಿಗೂ ತಲುಪುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಇದರ ಒಳ್ಳೆಯ ಭಾಗವೆಂದರೆ ಬಡತನದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇದು ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇದರ ಮತ್ತೊಂದು ಮುಖವೆಂದರೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಕೂಡ ಇದರಡಿ ಮೀಸಲಾತಿ ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹರಾಗುತ್ತಾರೆ! ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ 3:2 ರ ತೀರ್ಪಿನ ಮೂಲಕ ಈ ತಿದ್ದುಪಡಿಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು.
ಹೀಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ನ್ಯಾಯದ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ನಾವು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತೇವೆ. ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಮುಂದಿನ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಪದವೆಂದರೆ ‘ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ’ (Liberty). ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ಎರಡು ವಿಧವಾದದ್ದು: ಮೊದಲನೆಯದು ಆಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ (Thought and expression), ಎರಡನೆಯದು ನಂಬಿಕೆ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ (Faith, worship and belief). ಆದರೆ ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ’ ಎಂದರೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ನೋಡೋಣ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದ 21ನೇ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಇದರ ಇತಿಹಾಸ ಬಹಳ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಏರಿಳಿತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಇದು ಮೊದಲಿಗೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಾಗ, ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿ ಇದಕ್ಕೊಂದು ದುರ್ಬಲವಾದ ರೂಪವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ‘ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದ ಸೂಕ್ತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ’ಯನ್ನು (Substantive due process) ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿತ್ತು; ಅಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ನಿರಂಕುಶವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಅಸಂವಿಧಾನಿಕ ಎಂದು ರದ್ದುಪಡಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹಾಗಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯಾಂಗದ ಆದೇಶದಿಂದ ಅಲ್ಲದೆ ಸಂಸತ್ತು ಅಥವಾ ಶಾಸಕಾಂಗ ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವಿದ್ದರೆ ಸಾಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು.
ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆನ್ರಿ VIII (8ನೇ) ರಾಜನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ಘಟನೆ ನಡೆಯಿತು. ರೋಚೆಸ್ಟರ್‌ನ ಬಿಷಪ್ ಒಬ್ಬರ ಬಳಿ ಒಬ್ಬ ಅಡುಗೆಯವನಿದ್ದನು. ಆ ಅಡುಗೆಯವನು ತಾನು ತಯಾರಿಸಿದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ವಿಷ ಬೆರೆಸಿದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು ಮತ್ತು ಹಲವರು ಅಸ್ವಸ್ಥರಾದರು. ಇದರ ವಿರುದ್ಧ ದೂರುಗಳು ದಾಖಲಾದಾಗ, ಅಂದಿನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು 1531ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ‘ವಿಷ ಪ್ರಯೋಗಕಾರರ ಕಾಯ್ದೆ’ಯನ್ನು (Poisoners Act) ರೂಪಿಸಿತು. ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ಎಸಗುವ ಅಡುಗೆಯವರನ್ನು ದೇಶದ್ರೋಹಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಆ ಕಾಯ್ದೆ ಹೇಳಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಆ ಬಡ ಅಡುಗೆಯವನನ್ನು ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿ ಮರಣದಂಡನೆ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಅರಸನು ಆ ಅಡುಗೆಯವನಿಗೆ ಬಿಸಿನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿ ಸಾಯಿಸುವಂತೆ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಿದನು! ನಿಜಕ್ಕೂ ಅಂತಹ ಕ್ರೂರವಾದ ಮರಣದಂಡನೆ ಅಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನದ ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ‘ಎ.ಕೆ. ಗೋಪಾಲನ್ ಪ್ರಕರಣ’ದಲ್ಲಿ (Gopalan’s case) ಈ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನಮ್ಮ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮುಂದೆ ಇಡಲಾಯಿತು. ಅಂದರೆ ರೋಚೆಸ್ಟರ್ ಬಿಷಪನ ಅಡುಗೆಯವನನ್ನು ಬಿಸಿನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿ ಸಾಯಿಸಿ ಎಂದು ಸಂಸತ್ತು ಕಾಯ್ದೆ ಮಾಡಿದರೆ ಅದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆಯೇ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗ ಜಸ್ಟೀಸ್ ದಾಸ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ತೀರ್ಪಿನಲ್ಲಿ, “ಒಂದುವೇಳೆ ಸಂಸತ್ತು ಹಾಗೆ ಕಾನೂನು ಮಾಡಿದ್ದರೆ, ಅದು ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯ ಅನುಮೋದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಕಾನೂನುಬದ್ಧವೇ ಆಗುತ್ತದೆ; ಅದು ತುಂಬಾ ದುರದೃಷ್ಟಕರವಾದರೂ ಸತ್ಯ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾವಿಧಾನವಿದ್ದರೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನಾಗಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು ಎನ್ನಲಾಯಿತು.
ಆದರೆ ದೇವರ ಕೃಪೆಯಿಂದ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಯಿತು! ಬಹಳ ಕಾಲದ ನಂತರ, ಮೊದಲು ‘ಬ್ಯಾಂಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ಪ್ರಕರಣ’ದಲ್ಲಿ (Bank nationalization case) ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕೋಣೆಗಳಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಓದಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಯಿತು. ತದನಂತರ 1978ರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ‘ಮೇನಕಾ ಗಾಂಧಿ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ’ (Maneka Gandhi’s case) ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಒಂದು ಮಹತ್ವದ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ರೋಚೆಸ್ಟರ್ ಬಿಷಪನ ಅಡುಗೆಯವನನ್ನು ಬೇಯಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನು ಯಾವತ್ತೂ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೋರ್ಟ್ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು. ಕಾನೂನು ಮಾಡುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿರಬೇಕು, ಸಮಂಜಸವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿರಬೇಕು (Fair, just and reasonable). ಅಂದಿನಿಂದ ಅಂದರೆ 1978ರ ನಂತರವೇ 21ನೇ ವಿಧಿಯು ನಿಜವಾದ ಜೀವ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು! ಈ ದಿನಾಂಕದ ನಂತರ, ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಅನೇಕ ಹಕ್ಕುಗಳು 21ನೇ ವಿಧಿಯ ಮೂಲಕ ಹೊರಬಂದವು: ‘ಗೌಪ್ಯತೆಯ ಹಕ್ಕು’ (Right to privacy), ‘ವಸತಿಯ ಹಕ್ಕು’ (Right to shelter), ‘ಜೀವನೋಪಾಯದ ಹಕ್ಕು’ (Right to livelihood) ಮತ್ತು ಇನ್ನು ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಹಕ್ಕುಗಳು 21ನೇ ವಿಧಿಯ ಹೊಸ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. 21ನೇ ವಿಧಿಯು ಇಷ್ಟು ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ, ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ (Emergency) ನಂತರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಜನತಾ ಪಕ್ಷವು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಸಹ (ವಿಧಿ 359ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ) 21ನೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿತು. ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹಕ್ಕು ಯಾವಾಗಲೂ ಪವಿತ್ರವಾಗಿರಬೇಕು. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕವಾಗಿದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಾವು ಚೀನಾ ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾ ದೇಶಗಳಿಗೂ ನಮಗೂ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಎಂಬ ಪದ ಬರುವ ಎಲ್ಲಾ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ 21ನೇ ವಿಧಿಯು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.
ಈಗ ನಾವು ‘ಆಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ’ (Liberty of thought and expression) ಕಡೆಗೆ ಬರೋಣ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ನಾವು 19(1)(a) ವಿಧಿಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ (Freedom of speech). ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಈ ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಸಮಂಜಸವಾದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ (Reasonable restrictions) ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಾರವು ಮನಬಂದಂತೆ ಇದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಕೇವಲ 8 ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಷಯಗಳ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇದರ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಹೇರಬಹುದೇ ಹೊರತು, ‘ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ’ (Public interest) ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಇದನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಕಾನೂನುಗಳು ದೇಶದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರತೆ, ವಿದೇಶಿ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹಪರ ಸಂಬಂಧ, ಮಾನನಷ್ಟ, ಅಪರಾಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಚೋದನೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ (Public order), ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ನಿಂದನೆ, ಅಥವಾ ಸಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕತೆ—ಈ 8 ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಟ್ಟುಬಿದ್ದಿರಬೇಕು.
ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ’ (Preferred freedom) ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿವೆ. ಅಂದರೆ ಈ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸುವ ಕಾನೂನುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಅಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಜಾರಿಗೆ ಬರಬೇಕು. ಆದರೆ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಎಲ್ಲರ ವಿರುದ್ಧವೂ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪದವೆಂದರೆ ‘ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ’ (Public order)! ನೀವು ಯಾವುದಾದರೂ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದರೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಶಾಂತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ನಮ್ಮ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿವೆ: ಯಾವುದೇ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇವಲ ‘ಚರ್ಚೆ’ ಮಾಡುವುದು ನನ್ನ ಹಕ್ಕು, ಅದು ನಿಮಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗದಿದ್ದರೂ ಪರವಾಗಿಲ್ಲ, ನಾನು ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಒತ್ತಾಯಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಾವಾಗ ಆ ಭಾಷಣವು ಯಾರನ್ನಾದರೂ ಯಾವುದಾದರೂ ಘೋರ ಅಪರಾಧ ಮಾಡಲು ‘ಪ್ರಚೋದಿಸುವ’ (Incite) ಹಂತಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ ಮಾತ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ನನ್ನ ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ತಡೆಯಬಹುದು. ಹಾಗಲ್ಲದೆ ಕೇವಲ ಮಾತನಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭಾರತದ ಪ್ರಜೆಗೆ ಸಂವಿಧಾನವು ನೀಡಿರುವ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿದ್ದು, ನಮ್ಮ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಸರ್ಕಾರದ ಒಳನುಗ್ಗುವಿಕೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ.
ಈಗ ನಾವು ಮತ್ತೊಂದು ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಬರೋಣ. ಆಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹೊರತಾಗಿ ನಂಬಿಕೆ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಪೂಜೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಶವು ಎಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದರೆ, ವಿಶ್ವದ ಯಾವ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲೂ ಇಲ್ಲದ 29ನೇ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಾವು ಹೊಂದಿದ್ದೇವೆ! ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅಥವಾ ನಾಗರಿಕರ ಗುಂಪೊಂದು ತನ್ನದೇ ಆದ ಲಿಪಿ, ಭಾಷೆ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಕ್ಕು ಅವರಿಗಿದೆ ಎಂದು ಈ ವಿಧಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಕ್ಕು ಎಂದರೆ ಅದು ನಿಮ್ಮ ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿಗಳಾಗಿರಬಹುದು, ಜೀವನಶೈಲಿ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಾಗಿರಬಹುದು. ಇತರ ಯಾವುದೇ ನಾಗರಿಕನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ತೊಂದರೆ ಮಾಡದ ಹೊರತು, ತನ್ನಿಚ್ಛೆಯಂತೆ ಬದುಕುವ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಕ್ಕನ್ನು 29ನೇ ವಿಧಿಯು ಭಾರತದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನಿಗೂ ನೀಡಿದೆ.
ಇದರ ಜೊತೆಗೆ 25ನೇ ವಿಧಿಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ, ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟು, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಗೂ ತನ್ನ ವಿವೇಚನೆಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹಾಗೂ ಯಾವುದೇ ಧರ್ಮವನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಆಚರಿಸುವ, ಪಾಲಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕನ್ನು (Freely profess, practice and propagate any religion) ನೀಡಿದೆ. ನಮ್ಮ ಬಹುಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಆಚರಿಸುವುದು (Practice) ಎಂದರೆ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು; ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು (Profess) ಅಂದರೆ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದು; ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುವುದು (Propagate) ಅಂದರೆ ನಿಮ್ಮ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಇತರರಿಗೆ ತಿಳಿಸುವುದು. ವಾಕ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದಂತೆ ಈ ಮೂರು ಹಕ್ಕುಗಳೂ ಸಹ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ, ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧವಾಗಿರಬೇಕು. ನೈತಿಕತೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಭ್ರೂಣ ಹತ್ಯೆ, ಸತಿ ಆಚರಣೆ, ದೇವಾಲಯದ ವೇಶ್ಯಾವಾಟಿಕೆ ಮುಂತಾದ ದುರಾಚಾರಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳಿಂದ ಕಿವುಡುಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿನಾಶಕಾರಿ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಶಬ್ದಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು (Noise pollution) ನಾವು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಲೌಡ್‌ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಇಂತಹ ಸಭಾಂಗಣಗಳ ಒಳಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು ಎಂದು ನಾನು ಈ ಹಿಂದೆಯೂ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಹೊರಗಡೆ ಲೌಡ್‌ಸ್ಪೀಕರ್ ಹಾಕಿ ಜನರಿಗೆ ಅಥವಾ ದೇವರಿಗೆ ತೊಂದರೆ ಮಾಡಬಾರದು; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಭಯಂಕರ ಲೌಡ್‌ಸ್ಪೀಕರ್‌ಗಳ ಸದ್ದು ಕೇಳಿದಾಗ ಮಾತ್ರ ದೇವರು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ! ಹಾಗಾಗಿ ಈ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸಗಳು ಆಗಬೇಕಿದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಲ್ಯಾಣ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣೆಗಾಗಿ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಶಬರಿಮಲೆ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲಾ ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಲಿಂಗದ ಜನರಿಗೆ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವ ಕೇರಳದ ಕಾಯ್ದೆಯೊಂದು ಇತ್ತು. ಒಮ್ಮೆ ಆ ಕಾಯ್ದೆ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಮೇಲೆ ನಿಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಪೂರ್ವಗ್ರಹಗಳಂತೆ ನಡೆಯದೆ ಆ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ಒಂಬತ್ತು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಈ ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ, ಅದರ ತೀರ್ಪು ಇನ್ನೂ ಬಂದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯನಿಗೆ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.
ಇದಾದ ನಂತರ ನಾವು ‘ಜಾತ್ಯತೀತತೆಯ’ (Secularism) ಕಡೆಗೆ ಸಾಗೋಣ. ಜಾತ್ಯತೀತತೆಯು 42ನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲಕ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಇದು ಸಂವಿಧಾನದ 27 ಮತ್ತು 28ನೇ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಜಾತ್ಯತೀತತೆಗೆ ಎರಡು ಮುಖಗಳಿವೆ: ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಂತ ಧರ್ಮವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮಗಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಗೌರವ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡನ್ನೂ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ 217(1)ನೇ ವಿಧಿಯು (ಅಥವಾ 27ನೇ ವಿಧಿ) ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಬಳಸುವ ಯಾವುದೇ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. 28ನೇ ವಿಧಿಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಯಾವುದೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಬೋಧನೆ ಮಾಡುವಂತಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಅನುದಾನ ಪಡೆಯುವ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಬೋಧನೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ಯಾವುದೇ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಗಂಟಲಿಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತುರುಕಲು (Rammed down) ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಜನೆ ಹಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಡ್ಡಿಯಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಮಾಡಲು ಅವನಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯ ಜಾತ್ಯತೀತತೆಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು 27 ಮತ್ತು 28ನೇ ವಿಧಿಗಳು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. 29ನೇ ವಿಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ನಾನು ಈಗಾಗಲೇ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಇನ್ನು 30ನೇ ವಿಧಿಯು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ (Minorities) ನೀಡಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಹಕ್ಕಾಗಿದ್ದು, ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಇಷ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಮೀಸಲಾತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಮೇಲಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಾಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೂ (Linguistic) ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವಾರು ಇದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮರಾಠಿ ಭಾಷೆಯು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಭಾಷೆಯಾದರೆ ಈ ವಿಧಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ಸಂವಿಧಾನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಣಬಹುದು.
ಈ ಎಲ್ಲಾ ಹಕ್ಕುಗಳ ನಂತರ, ‘ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದದ ಬಳಿಕ ಬರುವ ಮುಂದಿನ ಪದವೆಂದರೆ ‘ಭ್ರಾತೃತ್ವ’ (Fraternity). ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಸೇರಿಸಿದ ‘ಭ್ರಾತೃತ್ವ’ (ಮೈತ್ರಿ) ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಪೀಠಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ಇದು ದೇಶದ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರತೆಗೆ (Unity and integrity) ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ವಿಚಿತ್ರವೆಂದರೆ, ಈ ಭ್ರಾತೃತ್ವದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಅಥವಾ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಇದು ‘ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ’ (Fundamental Duties) ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಬಿಂದುವಾಯಿತು. 1976ರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾದ 4ನೇ ‘ಎ’ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿವೆ. ಆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಯಾವುವು? ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನು ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕೆಲಸಗಳಾಗಿವೆ: ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸುವುದು (ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕರ್ತವ್ಯ). ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಮೂರನೆಯದಾಗಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರ ಆದರ್ಶಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದು. ನಾಲ್ಕನೆಯದಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಾಗ ದೇಶವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮುಂದಾಗುವುದು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಸಾರ್ವಭೌಮತೆ ಹಾಗೂ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು. ಇವು ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಕರ್ತವ್ಯಗಳು.
ಆದರೆ 5ನೇ ಕರ್ತವ್ಯವು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ನಾವು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು? ‘ಸಾಮರಸ್ಯ’ ಅಥವಾ ಸೌಹಾರ್ದತೆಯನ್ನು (Harmony) ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಹೇಗೆ? ಎಲ್ಲಾ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಭಾಷೆ ಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಬೆಳೆಯುವ ‘ಸಾಮಾನ್ಯ ಭ್ರಾತೃತ್ವ ಅಥವಾ ಸಹೋದರತ್ವದ’ (Common brotherhood) ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಸಬ್-ಕ್ಲಾಸ್ (f) ಪ್ರಕಾರ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಧರ್ಮಗಳು, ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಜನಾಂಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ‘ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆಯನ್ನು’ (Composite culture heritage) ನಾವು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕು. ನನ್ನದೇ ಆದ ಧರ್ಮದ (ಪಾರ್ಸಿ ಧರ್ಮ) ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನೀಡಬೆಕಾದರೆ, ನಾವು ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿರುವುದು ನಮ್ಮ ದೊಡ್ಡ ಅದೃಷ್ಟ. ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾದರೂ ಹೋಗಿ ನೆಲೆಸಿರಬಹುದಿತ್ತು, ಆದರೆ ಈ ದೇಶದ ಸಹೋದರತ್ವ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಾಗಿ ಮಾತ್ರ ನಾವು ಇಂದಿಗೂ ಒಂದು ಜನಸಮುದಾಯವಾಗಿ ಉಳಿದು ಬೆಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ನಮ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಯಾರೂ ಹೇಳಿಕೊಡುವ ಮುಂಚೆಯೇ ಈ ದೇಶದ ಜನರು ಪಾಲಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾವು ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.
ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ನೋಡಿ. ಯಹೂದಿಗಳು (Jews) ಮತ್ತೊಂದು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯ. ಕ್ರಿ.ಶ. 70ರಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ಸೈನ್ಯಾಧಿಪತಿ ಟೈಟಸ್ (Titus) ಜೆರುಸಲೇಮ್‌ನ ಮೂರನೇ ಮಹಾನ್ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಧ್ವಂಸಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಯಹೂದಿಗಳು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಚದುರಿಹೋದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರು ಕೇರಳಕ್ಕೂ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದರು. ಕಳೆದ 2,000 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದೆ ಯಹೂದಿಗಳು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಬದುಕುತ್ತ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ! ಇದು ಅದ್ಭುತವಾದ ಸಂಗತಿ. ನಾನು ಒಮ್ಮೆ ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನ ಸಿನಾಗಾಗ್ (Synagogue – ಯಹೂದಿ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರ) ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ, ಅಲ್ಲಿನ ಯಹೂದಿ ರಬ್ಬಿ ನನಗೆ ಒಂದು ವಿಷಯ ತಿಳಿಸಿದರು: ಜೆರುಸಲೇಮ್‌ನ ದೇವಸ್ಥಾನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೇರಳದ ಮಣ್ಣಿನ ಮಡಕೆಯೊಂದು ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಳೆದ 2,000 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಯಾವ ಅಡಚಣೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ತಾವು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಬಾಳಿದ ಏಕೈಕ ಭೂಮಿ ಕೇರಳದ ಮಣ್ಣು ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲು ಅದನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಇಡಲಾಗಿದೆ!
ಯಾರೋ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅತಿಪರಿಚಿತರಲ್ಲದ ವಿದೇಶಿಯರು ಈ ದೇಶದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಈ ಸಹೋದರತ್ವದ ಭಾವನೆಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಗೌರವ ಎಂಥದ್ದು ಒಮ್ಮೆ ಯೋಚಿಸಿ! ನಾವು ಎಂದಿಗೆ ಈ ಪರಂಪರೆಗೆ ಮರಳುತ್ತೇವೆ? ಇಂದು ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ನಾವು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಈ ಸಹೋದರತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಮರಳಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಈ ಮಹಾನ್ ರಾಷ್ಟ್ರವು ಎಲ್ಲ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡದು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ದೇವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸೋಣ. ನಮ್ಮ ನಡುವಿನ ಈ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ದೂರವಿರುವುದನ್ನು, ಪರಿಸರವನ್ನು ಹಸಿರಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿಡುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು ನನಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ಜನರು ಮರಗಳನ್ನು ನೆಡುವುದು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ನನಗೆ ತುಂಬಾನೇ ಖುಷಿಯಾಗಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಮೇಲಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಾಗಿವೆ.
ಕೊನೆಯದಾಗಿ, ಈ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿಷಯದೊಂದಿಗೆ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅದೇ ‘ಸ್ವತಂತ್ರ ನ್ಯಾಯಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆ’ (Independent judiciary). ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ನೇಮಕಾತಿಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲು ನ್ಯಾಯಾಂಗವು ದೊಡ್ಡ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿದೆ. ಮೂಲ 124ನೇ ವಿಧಿಯು ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರೊಂದಿಗೆ (CJI) ಸಮಾಲೋಚನೆ ನಡೆಸಿದ ನಂತರ ಸರ್ಕಾರವೇ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಜೆಐ ಗಂಭೀರ ಅತೃಪ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೆ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕಾತಿ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೀಗೆಯೇ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೂಪರ್‌ಸೆಷನ್ (ಅರ್ಹರನ್ನಲ್ಲದೆ ಬೇರೆಯವರನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೇರಿಸುವುದು) ನಡೆದಾಗ, ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಮರುಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. 1982ರ ಮೊದಲ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಪ್ರಕರಣವು (First Judges case) ದೊಡ್ಡ ಬದಲಾವಣೆ ತರಲಿಲ್ಲವಾದರೂ, 1993ರ ಎರಡನೇ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಪ್ರಕರಣವು (Second Judges case) ಹಳೆಯ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಕಾನೂನನ್ನಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಿತು. ‘ಸಮಾಲೋಚನೆ’ ಎಂದರೆ ‘ಸಮ್ಮತಿ’ (Concurrence) ಎಂದರ್ಥ ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನ ಹಿರಿಯ ಇಬ್ಬರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ವರು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರ (ಹೈಕೋರ್ಟ್ ಆದರೂ ಅಷ್ಟೇ) ಸಮಿತಿಯ ಸಹಮತಿ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ‘ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆ’ (Collegium system) ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು.
ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೊಲಿಜಿಯಂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಟೀಕೆಗಳು ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸರಿಯೂ ಇರಬಹುದು. ಆದರೆ ಯಾರಾದರೂ ಇದನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಉತ್ತಮ ನೇಮಕಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತರುವುದಾದರೆ ನಾನು ಅದನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತೇನೆ. ಆದರೆ ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ನೇಮಕಾತಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡುವುದಂತೂ ಕೂಡದು! ಚುನಾವಣಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ ಸರ್ಕಾರ ಏನು ಮಾಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾವು ಈಗಾಗಲೇ ಕಣ್ಣಾರೆ ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಹೃದಯವಾಗಿರುವ ಆ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಮಾಡಿರುವ ಗಾಯ ಎಂಥದೆಂಬುದು ನಮಗೆ ಗೊತ್ತು. ಸಂವಿಧಾನವು ನಮಗೆ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಅವರ ನೇಮಕಾತಿಯು ಕೇವಲ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಸಮ್ಮತಿಯ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯಬೇಕು, ಅವರನ್ನು ಮಹಾಭಿಯೋಗದ ಮೂಲಕ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಜಾಗೊಳಿಸಲು ಬಾರದು, ನಿಗದಿತ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಇರಬೇಕು, ಸಂಚಿತ ನಿಧಿಯಿಂದ (Consolidated Fund) ವೇತನ ನೀಡಬೇಕು ಎಂಬೆಲ್ಲಾ ನಿಯಮಗಳು ಇವೆ.
ಈ ಎಲ್ಲದರ ಜೊತೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ, ನಾವು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಕ್ಕು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಜಾರಿಗೆ ತರುವುದು ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳೇ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ಇದನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಚೀನಾ ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾ ದೇಶಗಳಿಗೂ ನಮಗೂ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂವಿಧಾನವು ನಮಗೆ ನೀಡಿರುವ ಪ್ರಬಲ ಅಸ್ತ್ರವೆಂದರೆ ’32ನೇ ವಿಧಿ’! ಯಾವುದೇ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಾದಾಗ ನೇರವಾಗಿ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೆಟ್ಟಿಲೇರಲು ಇದು ನಮಗೆ ನೀಡಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕಾಗಿದೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಅರ್ಜಿಗಳು (PIL), ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರಿಗೆ ಬರೆಯಲಾದ ಪತ್ರಗಳು ಅರ್ಜಿಗಳಾಗಿ ಬದಲಾಗಿರುವುದು, ಕೂಲಿ ಕಾರ್ಮಿಕರು, ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮುಂತಾದ ಸಮಾಜದ ಹಿಂದುಳಿದ ವರ್ಗಗಳ ಪರವಾಗಿ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು ನಿಂತಿರುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆಗಳಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೈಲುಗಲ್ಲುಗಳನ್ನು ತಲುಪಬೇಕಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಂದು ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಅವನತಿಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿವೆ.
ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಾನು ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಮುಗಿಸುತ್ತೇನೆ: “ನೀವು ಎಷ್ಟೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುವವರು ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ. ಅದೇ ರೀತಿ ನೀವು ಅತ್ಯಂತ ಕಳಪೆ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಅದನ್ನು ನಡೆಸುವವರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದರೆ ದೇಶವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬಹುದು.” ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಒತ್ತು ನೀಡಬೇಕಾಗಿರುವುದು ಕೇವಲ ಸಂವಿಧಾನದ ಪುಸ್ತಕದ ಮೇಲಲ್ಲ—ಅದೊಂದು ಮಹಾನ್ ಗ್ರಂಥ—ಬದಲಾಗಿ ಅದನ್ನು ‘ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲವೂ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಧನ್ಯವಾದಗಳು.